تدوین الگوی اجرای خطمشیهای مسئولیتپذیری اجتماعی با رویکرد حکمرانی اخلاقمحور در نظام آموزش عالی
کلمات کلیدی:
مسئولیت پذیری اجتماعی دانشگاهها؛ حکمرانی اخلاقمحور؛ آموزش عالی؛ نظریه دادهبنیاد؛ الگوی پارادایمیچکیده
هدف پژوهش حاضر طراحی و تبیین الگوی اجرای خطمشیهای مسئولیتپذیری اجتماعی مبتنی بر حکمرانی اخلاقمحور در نظام آموزش عالی بهمنظور کاهش شکاف میان تدوین خطمشی و اجرای اثربخش آن است. این پژوهش با رویکرد کیفی و با استفاده از نظریه دادهبنیاد نظاممند انجام شد. دادهها از طریق ۱۸ مصاحبه عمیق نیمهساختاریافته با خبرگان، مدیران و صاحبنظران آموزش عالی گردآوری گردید. نمونهگیری بهصورت هدفمند و گلولهبرفی تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. تحلیل دادهها همزمان با گردآوری و مبتنی بر مقایسه مداوم انجام شد و شامل سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی بود که در نهایت به شکلگیری الگوی پارادایمی پژوهش انجامید. نتایج نشان داد اجرای خطمشیهای مسئولیتپذیری اجتماعی در آموزش عالی پدیدهای چندسطحی و زمینهمند است. شرایط علّی شامل منابع انسانی اخلاقمحور، رهبری اخلاقی، سیاستهای منابع انسانی مسئولانه، آموزش و ارزشیابی اجتماعیمحور و زیرساختهای اقتصادی اخلاقی بودند. شرایط زمینهای مشتمل بر ساختار حکمرانی آموزش عالی، فرهنگ سازمانی دانشگاه، قوانین بالادستی و انتظارات اجتماعی شناسایی شد، در حالیکه سیاستزدگی، مقاومت سازمانی، ابهام مفهومی، ضعف انگیزشی و محدودیت منابع بهعنوان شرایط مداخلهگر مطرح گردید. راهبردهای کلیدی شامل نهادینهسازی حکمرانی اخلاقمحور، بازطراحی سیاستها، توانمندسازی منابع انسانی، مشارکت ذینفعان، شفافیت و توسعه شبکههای همکاری بود که پیامدهایی نظیر ارتقای سرمایه انسانی و اخلاقی، بهبود حکمرانی دانشگاهی، افزایش کیفیت آموزش و پژوهش، تقویت تعامل دانشگاه و جامعه و تحقق توسعه پایدار را به دنبال داشت. یافتهها نشان میدهد مسئولیتپذیری اجتماعی دانشگاهها تنها در صورت استقرار حکمرانی اخلاقمحور و همافزایی میان عوامل انسانی، نهادی و ارزشی قابلیت نهادینهشدن دارد و الگوی ارائهشده میتواند چارچوبی راهبردی برای سیاستگذاران و مدیران آموزش عالی فراهم آورد.
دانلودها
مراجع
Bayati, M. A., Givki, E., Moein al-Dini, J., Anjom Shoa, Z., & Nikpour, A. (2024). A model for implementing public policies with a social and ethical responsibility approach for administrative system reform. Ethics in Science and Technology, 19(3), 109-115. http://ethicsjournal.ir/article-1-3108-fa.html
Bovens, M., Goodin, R. E., & Schillemans, T. (2023). Public accountability. Oxford University Press. https://academic.oup.com/edited-volume/28191
Carroll, A. B. (1999). Corporate social responsibility: Evolution of a definitional construct. Business & Society, 38(3), 268-295. https://doi.org/10.1177/000765039903800303
Clark, B. R. (1998). Creating entrepreneurial universities: Organizational pathways of transformation. Pergamon/Elsevier Science. https://www.oktemvardar.com/articles/BRC%20entrepreneurial.pdf
Denhardt, J. V., Denhardt, R. B., & Aristigueta, M. P. (2019). Managing human behavior in public and nonprofit organizations. Sage. http://lib.ysu.am/disciplines_bk/ce195564683ae59dc8bc95cbb0fbd1de.pdf
Eugenio, D. G. (2025). Burden and Responsibility: Perceptions of Social Science Teachers in Teaching Civic Education to College Students. J. Tert. Educ. Learn., 3(1), 65-71. https://doi.org/10.54536/jtel.v3i1.4500
Guerrero, M., & Urbano, D. (2012). The development of an entrepreneurial university. The Journal of Technology Transfer, 37(1), 43-74. https://doi.org/10.1007/s10961-010-9171-x
Hill, M., & Hupe, P. (2022). Implementing public policy. Sage. https://books.google.com/books/about/Implementing_Public_Policy.html?id=fNo6EAAAQBAJ
Howlett, M. (2021). Policy design: From tools to toolkits. Journal of Public Policy, 41(1), 1-22. https://ink.library.smu.edu.sg/soss_research/2519/
Kyambade, M., Namatovu, A., Namubiru, B., & Muganzi, C. (2025). Socially responsible leadership practices in university context: a developing nation perspective. International Journal of Educational Management, 39(1), 275-293. https://doi.org/10.1108/IJEM-02-2024-0067
Lozano, R., Ceulemans, K., & Scarff Seatter, C. (2019). Teaching organisational change management for sustainability. Journal of Cleaner Production, 225, 623-635. https://research-portal.uu.nl/en/publications/teaching-organisational-change-management-for-sustainability-desi/
Marginson, S. (2016). Higher education and the common good. Melbourne University Publishing. https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=3491933
Sadeghinia, M. A. (2022). Ethics-oriented governance and its consequences in public institutions. Policy Research Center.
Scott, W. R. (2014). Institutions and organizations: Ideas, interests, and identities. Sage Publications. https://doi.org/10.3917/mana.172.0136
Sharifi Golzardi, F., Mohebi, A., & Karimi Khoigani, R. (2024). Identifying the Components of the Economic Education Concept in the Junior Secondary Education Period. Sociology of Education, 10(1), 73-82. https://doi.org/10.22034/ijes.2024.2016596.1505
Sharifi, M., Mousavi, N. A., Mirzaei, M., & Sharifi, M. (2025). Investigating the Role of Schools in Digital Citizenship Education and Students' Responsibility in Cyberspace. The Tenth International Conference on Humanities, Law, Social Studies, and Psychology,
Soleiman Nejad, S., Amraei, K., Mousavi, S. A., & Aghaali, M. (2024). Educating the global citizen: Teaching social values and responsibilities in schools. The First International Conference of Talent-Scouting and Culture-Building Teachers in the Development of Technical and Vocational Education and Skill Training on the Path to Sustainable Development,
Sporn, B. (2001). Adaptive university structures: An analysis of institutional responses to socioeconomic changes. https://books.google.com/books/about/Adaptive_University_Structures.html?hl=da&id=X1mwpedEjL8C
Vallaeys, F. (2020). Defining social responsibility: A matter of philosophical urgency for universities. Higher Education Policy, 33(2), 245-260. https://www.studocu.com/en-us/document/lone-star-college-system/elementary-physics/defining-social-responsibility-in-universities-a-philosophical-exploration/136597800
