طراحی مدل برنامه‌ریزی جانشین‌پروری با بهره‌گیری از هوش مصنوعی در واحد‌های دانشگاه آزاد اسلامی استان تهران با رویکرد تحلیل مضمون

چکیده

پژوهش حاضر با هدف طراحی مدلی بومی برای برنامه‌ریزی جانشین‌پروری با بهره‌گیری از هوش مصنوعی در واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی استان تهران انجام شد. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر رویکرد، کیفی بود و با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل ۱۸ نفر از خبرگان دانشگاهی و متخصصان حوزه‌های مدیریت منابع انسانی، مدیریت دولتی، خط‌مشی‌گذاری عمومی و رفتار سازمانی بودند که به روش نمونه‌گیری هدفمند و بر اساس معیارهایی مانند برخورداری از حداقل ده سال سابقه علمی یا اجرایی مرتبط، تجربه مدیریت دانشگاهی یا منابع انسانی و آشنایی با کاربردهای سازمانی هوش مصنوعی انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری شد و مصاحبه‌ها تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. اشباع نظری در مصاحبه شانزدهم حاصل شد و دو مصاحبه تکمیلی برای تأیید پایداری داده‌ها انجام گرفت. داده‌ها مطابق مراحل شش‌گانه تحلیل مضمون براون و کلارک و با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA 22 تحلیل شدند. اعتبار یافته‌ها از طریق بازبینی مستمر کدها، استفاده از نظر خبرگان و مقایسه مضامین با مبانی نظری بررسی شد. ضریب کاپای کوهن برابر با ۰٫۶۷۸ بود که نشان‌دهنده توافق قابل قبول در کدگذاری است. تحلیل داده‌ها به استخراج ۶ مضمون فراگیر، ۲۱ مضمون سازمان‌دهنده و ۹۴ شاخص منجر شد. ابعاد اصلی مدل شامل آموزش و توسعه، راهبرد نهادینه‌سازی، ارزیابی و پایش، عوامل فرهنگی ـ سازمانی، عوامل تکنولوژی‌محور و برنامه استراتژیک بود. یافته‌ها نشان داد هوش مصنوعی از طریق تحلیل داده‌های عملکردی، شناسایی استعدادهای بالقوه، رتبه‌بندی شایستگی‌ها، پیش‌بینی آمادگی جانشینان، طراحی مسیرهای شغلی و پایش مستمر عملکرد می‌تواند برنامه‌ریزی جانشین‌پروری را از فرایندی سلیقه‌ای به نظامی شفاف، علمی و داده‌محور تبدیل کند. استقرار موفق جانشین‌پروری مبتنی بر هوش مصنوعی مستلزم توسعه زیرساخت‌های اطلاعاتی، حمایت مدیریت عالی، شفافیت در انتصاب‌ها، نهادینه‌سازی شایسته‌سالاری، تقویت فرهنگ یادگیری و انتقال تجربه، طراحی مسیرهای شغلی روشن و رعایت اصول اخلاقی و محرمانگی داده‌های کارکنان است.